watch video
moje wideo
min

Rewitalizacja, ochrona (...)

PROJEKT
Rewitalizacja, ochrona bioróżnorodności i wykorzystanie walorów starorzeczy Wisły, zatrzymanie degradacji doliny górnej Wisły jako korytarza ekologicznego

16 maja 2012

Uzasadnienie projektu

Przeprowadzona w latach międzywojennych i 60. XX wieku regulacja spowodowała, że dolina górnej Wisły utraciła swój naturalny, „dziki" charakter. Koryto zostało wyprostowane, meandry zostały poprzecinane wałami przeciwpowodziowymi. Rozwój przemysłu, rolnictwa i związane z nim chemiczne skażenie rzeki, odprowadzanie nieczyszczonych ścieków komunalnych dokończyły dzieła zniszczenia rzeki. Obecnie, w związku z poprawą stanu środowiska, pojawia się szansa na przynajmniej częściowe przywrócenie Wiśle jej naturalnych przyrodniczych funkcji. Temu celowi ma m.in. służyć planowany projekt.
W wyniku regulacji Wisły w i budowy wałów przeciwpowodziowych zatrzymany został proces naturalnego tworzenia starorzeczy. Wyprostowanie biegu rzeki i przecięcie naturalnych meandrów wałami przeciwpowodziowymi spowodowało powstanie sztucznych starorzeczy, położonych częściowo na zawalu, a częściowo w międzywalu. Niestety zbiorniki te stopniowo zanikają, ulegają postępującej degradacji, są też świadomie niszczone (zasypywane).
Budowa Zbiornika Goczałkowickiego i wyrównanie przepływów zahamowała proces naturalnego odnawiania („wypłukiwania") starorzeczy podczas wiosennych i letnich wezbrań. Zachodzi przyspieszony proces zarastania - quasinaturalnej sukcesji, spowodowanej brakiem naturalnych zalewów. Ma na to także wpływ obniżanie się koryta Wisły związane z jednej strony z powstaniem ww. Zbiornika, z drugiej z wydobywaniem kruszywa z koryta Wisły. Starorzecza są też zasypywane podczas inwestycji, w szczególności remontu wałów przeciwpowodziowych, oraz składowania odpadów (nielegalnego lub w ramach tzw. rekultywacji gruntu). Z niektórych starorzeczy i w ich sąsiedztwie wydobywa się kruszywo, co sprawia, że tracą one swój naturalny charakter małych, stosunkowo płytkich, eutroficznych zbiorników wodnych.

W drugiej strony starorzecza są siedliskiem licznych gatunków chronionych, w szczególności zagrożonych wyginięciem: grzybieńczyka wodnego i kotewki orzecha wodnego. Stanowią ważne w skali lokalnej ostoje przyrody i istotny element doliny Wisły - najważniejszego w Polsce korytarza ekologicznego. Ich zachowanie jest niezbędne dla jego dalszego prawidłowego funkcjonowania.
Starorzecza, oprócz przyrodniczej, mogą pełnić i pełnią także inne funkcje, ważne ze społecznego punktu widzenia:

  • stanowią atrakcyjny element krajobrazu
  • są miejscem odpoczynku i rekreacji (wędkarstwo)
  • mogą być wykorzystane dla edukacji przyrodniczej, ekologicznej, a nawet historycznej (wzdłuż starorzeczy Wisły przebiega historyczna granica pomiędzy Śląskiem a Małopolską, dziś woj. małopolskiego i śląskiego)
  • mogą też być miejscem realizacji projektów w ramach czynnej ochrony przyrody.

Przez ostatnich kilkadziesiąt lat człowiek stopniowo odwracał się od coraz bardziej zanieczyszczonej Wisły. Dzięki realizacji projektu trend ten zostanie odwrócony, a opracowany Program rewitalizacji górnej Wisły wskaże działania jakie należy podjąć aby przywrócić Wisłę społeczeństwu przy zachowaniu jej walorów przyrodniczych.
Realizacja projektu spowoduje m.in.:

  • zachowanie i wzrost bioróżnorodności starorzeczy Wisły popularyzacja walorów przyrodniczych starorzeczy i idei ich ochrony
  • wzrost zainteresowania doliną Wisły jako miejscem rekreacji, „powrót człowieka nad Wisłę"
  • promocję Wisły jako ważnej ostoi przyrody i korytarza ekologicznego,
  • uświadomienie społeczeństwu konieczności jego ochrony

Przewidywane działania

W ramach projektu przewidujemy podjęcie kompleksowych działań, które przyczynią się do odnowienia i zachowania walorów starorzeczy, wzmocnienia ich ww. funkcji. Będą to działania inwestycyjne, prawne, edukacyjne, informacyjne i promocyjne. W szczególności przewidujemy:

  • szczegółową waloryzację przyrodniczą dol. Wisły, w tym starorzeczy, i terenów przyległych łącznie z planami ochrony
  • renowację i rewitalizację co najmniej 15 starorzeczy
  • zagospodarowanie gruntów pod starorzeczami i w ich bezpośrednim sąsiedztwie w celu zapewnienia ich trwałej ochrony i stworzenia stref buforowych (ochrona przed spływem zanieczyszczeń)
  • obsadzenie wybranych starorzeczy drzewami, np. wierzbami „głowiastymi”, lub uzupełnienie nasadzeń (przywrócenie ich tradycyjnej formy, stworzenie siedlisk dla ptaków)
  • przesiedlenie/reintrodukcję gatunków wodno-błotnych, w szczególności zagrożonych wyginięciem - kotewki orzecha wodnego i grzybieńczyka wodnego (w uzgodnieniu z Głównym Konserwatorem Przyrody)
  • stworzenie ścieżek edukacyjnych i punktów obserwacyjnych/wypoczynkowych w rejonie wybranych starorzeczy
  • umieszczenie w rejonie starorzeczy wzdłuż Wiślanej Trasy Rowerowej tablic informacyjnych opisujących ich walory, powstanie nowego produktu turystycznego – „szlaku starorzeczy”
  • wydanie przewodnika przyrodniczo-krajoznawczego Wiślanej Trasy Rowerowej i „szlaku starorzeczy” opisującego m.in. walory starorzeczy i przyrodę doliny Wisły w Małopolsce
  • opracowanie i wydanie albumu „dolina Wisły w Małopolsce” oraz strony www i folderu promujących projekt
  • opracowanie i prezentację w gminach położonych wzdłuż Wisły ruchomej wystawy na temat walorów przyrodniczych doliny górnej Wisły, w szczególności starorzeczy
  • przeprowadzenie prelekcji, warsztatów oraz wycieczek studyjnych nt. walorów przyrodniczych starorzeczy (uczestnikami będą nauczyciele, przedstawiciele mediów, działacze społeczni, uczniowie, młodzież)
  • zakup krypy lub galara (rekonstrukcji historycznej łodzi pływającej po Wiśle) do prowadzenia zajęć edukacyjnych i promocji projektu
  • organizację międzyszkolnego konkursu nt. walorów przyrodniczych doliny Wisły
  • nakręcenie filmów nt. walorów przyrodniczych starorzeczy i doliny górnej Wisły (roboczy tytuł „Małopolski Przełom Wisły”) oraz problematyki zagospodarowania i ochrony przeciwpowodziowej doliny Wisły (roboczy tytuł „Nie zabierajmy Wiśle przestrzeni”)
  • monitoring przeprowadzonych działań we współpracy z lokalnymi szkołami i organizacjami (koła wędkarskie, pszczelarze itp.), powołanie społecznych opiekunów starorzeczy
  • opracowanie, we współpracy z samorządami gmin położonych nad Wisłą i innymi zainteresowanymi podmiotami, programu rewitalizacji górnej Wisły
  • organizację konferencji – inaugurującej oraz podsumowującej projekt i promującej jego wyniki
  • organizację premier filmów.

Podstawy formalne projektu

Starorzecza są siedliskiem priorytetowym wg załącznika dyrektywy siedliskowej (kod 3150-2 Eutroficzne starorzecza i drobne zbiorniki wodne) i powinny podlegać szczególnej ochronie.
Konieczność ochrony starorzeczy i realizacji niniejszego projektu wynika także z zapisów Krajowej Strategii Ochrony i Umiarkowanego Użytkowania Różnorodności Biologicznej, której działanie 69 przewiduje: Wdrażanie programów zwiększania retencji zlewni oraz denaturalizacji układów hydrologicznych, obejmujących m.in. przywracanie naturalnych starorzeczy, odtwarzanie zanikłych oczek wodnych. Jest też zgodne z jej zasadniczymi celami:

  • Ochrona gatunków o zagrożonych pulach genowych wymagających przedsięwzięć ochronnych w skali kraju i poszczególnych regionów.
  • Odtworzenie i ochrona sieci korytarzy ekologicznych (leśnych, rzecznych i innych) zapewniających wymianę genów pomiędzy różnymi populacjamilokalnymi.
  • Ochrona ex situ rodzimych zagrożonych gatunków roślin i zwierząt.
  • Ochrona ginących gatunków roślin i zwierząt, z uwzględnieniem ich regionalnej zmienności.
  • Zatrzymanie procesu zmniejszania się zasobów pospolitszych gatunków, reagujących na antropogeniczne zmiany środowiska.
  • Ochrona gatunków kluczowych w różnych typach ekosystemów.

Strategia Ochrony Obszarów Wodno-Błotnych w Polsce wraz z Planem Działań (na lata 2006 . 2013) wskazuje, że w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 14 sierpnia 2001 r. w sprawie określenia rodzajów siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie (Dz. U. Nr 92, póz. 1029) wymienia się liczne siedliska wodno-błotne, takie jak: łąki podmorskie, płytkie ujścia rzek, laguny, solniska, starorzecza, zalewane muliste brzegi rzek, torfowiska wysokie, przejściowe i trzęsawiska oraz łęgi i olsy. Intencją stanowiącego prawo było wskazanie, że wymienione siedliska mają priorytet w szczególnej ochronie i powinny być obejmowane różnymi jej formami ochrony, zgodnie z zapisami ustawy o ochronie przyrody. Ponadto Strategia wyznacza szereg celów, z których istotna grupa będzie realizowana przez niniejszy projekt, w szczególności:

  • przeprowadzenie i stałe aktualizowanie inwentaryzacji i waloryzacji obszarów wodnobłotnych
  • ustalenie obszarów szczególnie cennych (z powodu rzadkości występowania określonego typu ekosystemów zbiorowisk i gatunków lub szczególnie wysokiego uwodnienia) które należy chronić lub renaturyzować
  • prowadzenie działań czynnej ochrony obszarów wodno-błotnych także poza obszarami objętymi formalną ochroną
  • uświadamianie decydentom i społecznościom lokalnym wartości obszarów wodnych i błotnych oraz konieczności ich ochrony
  • wykształcenie u właścicieli cennych przyrodniczo obszarów wodno-błotnych poczucia dumy z tytułu ich posiadania i świadomej ochrony szczególnie w kontekście możliwości rozwijania agroturystyki
  • rozwój eko- i agroturystyki korzystającej z walorów ekosystemów wodno-błotnych
  • wypracowanie i upowszechnienie dobrych praktyk w zakresie turystycznego udostępnienia tych terenów i łączenia turystyki z poznawaniem przyrody
  • zainteresowanie społeczeństwa (wszystkie grupy wiekowe) osobliwościami przyrody ekosystemów wodno-błotnych rozbudowa słabo rozwiniętych dotychczas kierunków edukacji
  • wspieranie wszelkiej aktywności obywatelskiej i lokalnej dotyczącej ochrony obszarów wodno-błotnych lub ich elementów inwentaryzacja przyrodnicza i badanie roli ekologicznej obszarów wodnych i błotnych; opracowanie dokumentacji dla tworzenia obszarów chronionych.

Natomiast Program Ochrony Środowiska Województwa Małopolskiego na lata 2007-2014 jako jeden z głównych celów określa „Ochronę dolin rzecznych a także potoków i mniejszych cieków wodnych, jako korytarzy migracyjnych zwierząt" i stwierdza, że „zachowanie korytarzy ekologicznych jest niezbędnym warunkiem utrzymania wysokiej różnorodności biologicznej naszego regionu.

Czas trwania projektu: 3 lata (2012-2015)

min
 
min
logo miniaturaminiatura
http://www.mos.gov.pl ?dzial=3&kat=13&art=56 ?dzial=3&kat=13&art=55 ?dzial=3&kat=13&art=38 ?dzial=3&kat=13&art=58 ?dzial=3&kat=13&art=62 ?dzial=3&kat=13&art=65 ?dzial=3&kat=13&art=39 http://www.jawisla.pl/ ?dzial=3&kat=13&art=50 http://www.klubpodroznikow.com http://www.klubpodroznikow.com/
http://uwaga.tvn.pl/ http://www.national-geographic.pl/traveler/ ?dzial=3&kat=14&art=59 http://archiwum.komunalny.home.pl/archiwum/index.php?mod=spis&id=2 http://www.zielonydziennik.pl/ http://www.ngo.pl/ ?dzial=3&kat=14&art=63 ?dzial=3&kat=14&art=57 ?dzial=3&kat=14&art=64 http://www.zielona-liga.pl/ http://zielonalekcja.pl ?dzial=3&kat=14&art=42 ?dzial=3&kat=14&art=43 ?dzial=3&kat=14&art=47 ?dzial=3&kat=14&art=53 ?dzial=3&kat=14&art=51 ?dzial=3&kat=14&art=54 http://aktywni.pl/
min min min